Türkiye genelinde yemek ve market dağıtım pazarında faaliyet gösteren şirketlerin mülkiyet yapılarındaki değişim süreci, uluslararası piyasalarda yeni bir aşamaya geçmiştir. Türkiye pazarında Trendyol Go’nun %85 çoğunluk hissesini devralan ve Getir Yemek operasyonlarının %100’ünü satın alan platform şirketi Uber, Yemeksepeti’nin çatı şirketi olan Almanya merkezli Delivery Hero üzerindeki hisse payını artırmıştır.
Uluslararası ekonomi basınının önde gelen yayın organlarından Bloomberg’in aktardığı Frankfurt Borsası resmi mevzuat bildirimlerine göre Uber, Delivery Hero’daki toplam ekonomik ortaklık payını %25’ten %36,83’e çıkarmıştır.
Uber, En Yakın Ortağına %20 Fark Atarak Ana Karar Verici Konumuna Geldi
Finansal piyasalara sunulan resmi bildirimlerin detaylarına göre Uber, çok ortaklı bir yapıya sahip olan Delivery Hero’nun en büyük hissedarı haline gelmiştir. Hong Kong merkezli Aspex Management şirketinin elindeki hisselerin bir kısmının devralınmasıyla gerçekleşen bu alım sonrasında Uber, en yakın kurumsal ortağı olan Prosus grubunun (%16,8) önüne geçmiştir.
En yakın ortağına %20’ye yakın bir hisse gücü farkı atan şirket, doğrudan sahip olduğu %24,99 oy hakkı ve %11,84 oranındaki finansal türev enstrüman ortaklığıyla birlikte, Yemeksepeti’nin de bağlı olduğu üst yönetimde kurumsal ve stratejik kararları tek başına yönlendirebilecek blok bir güce ulaşmıştır.
Hukuki Sınırlar ve Türkiye Pazarına Dolaylı Etkileri
Söz konusu hisse alım süreçlerinin kamuoyuna yansımasının ardından, saha çalışanları ve moto kuryeler tarafından yasal denetim mekanizmalarının işletilip işletilmeyeceği sorusu gündeme getirilmiştir.
Hukuki çerçeveden bakıldığında; Uber’in Delivery Hero hisselerini Frankfurt Borsası üzerinden satın alması uluslararası finans hukuku kapsamındadır ve doğrudan Türkiye Cumhuriyeti Rekabet Kurulu’nun onay mekanizmasına tabi değildir. Ancak Yemeksepeti’nin %100 mülkiyetle Delivery Hero’nun bağlı ortaklığı (iştiraki) olması, küresel ölçekteki bu hisse yoğunlaşmasının Türkiye pazarındaki fiili dengeleri doğrudan etkilemesine yol açmaktadır.
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 167. maddesi devlete “piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi önleme” görevi yüklemektedir. Rekabet hukukunda yer alan “Etki Teorisi” uyarınca, yurt dışında gerçekleşen bir ortaklık yerel pazarı fiilen daraltıyor ve tekel riski oluşturuyorsa, yerel denetim mekanizmalarının pazar payları üzerinden inceleme yapma yetkisi bulunmaktadır. Sektör temsilcileri ve moto kuryeler, yerel pazardaki bu yoğunlaşmanın iş gücü piyasası üzerindeki etkilerinin bağımsız kurumlarca izlenmesi gerektiğini belirtmektedir.
Sektörel Yoğunlaşmanın Kurye Emeği Üzerindeki Olası Sonuçları
Trendyol Go ve Getir Yemek adımlarının ardından Yemeksepeti’nin bağlı olduğu çatı şirkette de Uber ağırlığının kesinleşmesi, Türkiye dağıtım pazarındaki ana aktörlerin tek bir küresel yönetim merkezine bağımlı hale gelmesi riskini barındırmaktadır.
Sektördeki alternatif platformların aynı finansal odağa bağlanması, kurye emeği ve çalışma koşulları açısından şu başlıkları öne çıkarmaktadır:
Moto kuryelerin şirketler arasındaki geçiş imkanı ve alternatif iş bulma seçenekleri azaldığında, platformlar paket başı ücretleri, kilometre tazminatlarını ve garanti ücret politikasını tek taraflı olarak belirleme gücüne ulaşabilir.
Dağıtım pazarında alternatif modellerin ortadan kalkması, esnaf kurye sözleşmelerindeki dayatmalar, performans barajları ve çalışma saatleri karşısında çalışanların hak arama ve itiraz etme zeminini doğrudan zayıflatabilir.
Rekabet gücünün azalması, esnaf kurye modelinin getirdiği güvencesiz çalışma koşullarının ve esnek çalışma biçimlerinin tüm dağıtım sektöründe tek standart haline gelmesine neden olabilir.
Sermayenin tek bir küresel odakta yoğunlaşmasına karşı, moto kuryelerin yerel düzeydeki hak arama mücadeleleri, dernekleşme pratikleri ve mesleki dayanışma ağları önümüzdeki dönemin iş gücü piyasası açısından belirleyici unsurları olacaktır.
